W berlińskim Niemieckim Muzeum Historycznym można oglądać wystawę „Kontrowersyjne pokrewieństwo: przemoc kolonialna i narodowosocjalistyczna”. Jej kuratorem jest historyk Stephan Malinowski. Ekspozycja nie rozstrzyga sporu o to, na ile nazizm wyrósł z epoki imperiów, ale pokazuje, jak toczy się ta debata.

Bat i Zyklon B w jednej gablocie

Zwiedzanie zaczyna się od zestawienia dwóch przedmiotów: bicza z hipopotamiej skóry, używanego w afrykańskich koloniach, oraz pojemnika z Zyklonem B, trucizną stosowaną w nazistowskich komorach gazowych. Zestawienie pokazuje zarówno różnicę, jak i punkty styczne. Bicze trafiły także do niemieckich obozów koncentracyjnych, a faszystowskie Włochy użyły broni chemicznej przeciwko ludności i żołnierzom podczas najazdu na Etiopię w latach 1935–1936.

Już w latach 30. myśliciele antykolonialni twierdzili, że kolonializm i faszyzm to dwie strony tej samej monety. Po wojnie Hannah Arendt opisała w „Korzeniach totalitaryzmu”, jak kolonie służyły za poligon dla rasistowskich ideologii i metod panowania, które potem „wróciły bumerangiem” do Europy. Sam Hitler w 1941 roku nazwał Europę Wschodnią „niemieckimi Indiami” i zapowiadał rządzenie nią tak jak Brytyjczycy: garstką ludzi.

Co łączy, a co dzieli

Wspólne były m.in. hierarchia ras, odczłowieczanie ofiar, obozy, ekspansja w imię „przestrzeni życiowej” i odpowiedzialność zbiorowa. Przykładem jest też praca przymusowa. W Wolnym Państwie Kongo, prywatnej kolonii belgijskiego króla Leopolda II, wymuszano normy produkcji kauczuku egzekucjami, okaleczeniami i przemocą seksualną. Hitlerowskie Niemcy w ciągu kilku lat zmobilizowały do pracy przymusowej około 13–14 milionów ludzi, w tym miliony Polaków, Ukraińców i Rosjan oraz Żydów. Od ofiar odbierano majątek, siłę roboczą, a nawet złote zęby i włosy zmarłych.

Eksperci podkreślają jednak różnice. Malinowski zwraca uwagę, że mocarstwa kolonialne oferowały wybranym, wykształconym członkom podbitych społeczeństw drogę awansu przez asymilację, a nazistowskie Niemcy nie proponowały tego Polakom, Rosjanom, a tym bardziej Żydom. Historyk Edward Kissi z University of South Florida ocenia, że przemoc kolonialna bywała równie skrajna, ale „przemoc nazistowska miała charakter unicestwiający”, w odróżnieniu od kolonialnej. Wystawa nie wskazuje bezpośrednich paralel dla przemysłowego mordu w obozach zagłady, takich jak Bełżec, Sobibór, Treblinka czy Auschwitz-Birkenau. Malinowski mówi, że tu drogi się rozchodzą, bo Zagłada była mordem dla samego mordu. Ilustruje to deportacja około 1800 Żydów z wysp Rodos i Kos w lipcu 1944 roku. Trafili do Auschwitz, choć wojna była już w praktyce przegrana, i większość zamordowano zaraz po przybyciu.

Spór o wyjątkowość Holokaustu

W Niemczech porównania budzą obawę, że relatywizują zbrodnie nazistowskie. Z drugiej strony część badaczy uważa, że skupienie na epoce nazizmu utrudniło rzetelne rozliczenie z kolonialną przeszłością. Malinowski odrzuca ten argument. Gdyby był prawdziwy, kraje, które nie rozmawiają o Holokauście, jak Wielka Brytania, Francja, Hiszpania czy Portugalia, powinny być bardzo uważne wobec zbrodni kolonialnych, a nie są.

Debata ma swoją historię: od sporu historyków z lat 80. wokół tezy Ernsta Noltego po tzw. „Historikerstreit 2.0” trwający od 2020 roku. Dziś mniej chodzi o samo prawo do porównań, a bardziej o ich konsekwencje. Zbrodnię na ludach Herero i Nama w dawnej Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej (dzisiejsza Namibia) w latach 1904–1908 uznaje się za pierwsze ludobójstwo XX wieku. Zginęło wówczas według szacunków 60–80 tysięcy Herero i 10 tysięcy Nama. Rząd w Berlinie nazwał te wydarzenia ludobójstwem „z dzisiejszej perspektywy”, ale nie uznał odpowiedzialności prawnej ani nie zgodził się na formalne reparacje.

Co to oznacza dla polskiego czytelnika

Dla Polski ta dyskusja nie jest abstrakcyjna. Polacy znaleźli się wśród ofiar systemu, który badacze porównują do kolonialnego panowania, a Europa Wschodnia miała być w planach Hitlera „niemieckimi Indiami”. Wystawa pokazuje więc, że wojenna polityka okupacyjna bywa analizowana także w szerszym, globalnym kontekście. Nie zmienia to wyjątkowego charakteru Holokaustu, który kuratorzy wyraźnie zaznaczają.

Wystawa nie dotyczy bezpośrednio polskich spraw ani prawa Unii Europejskiej. Jest raczej głosem w sporze o to, jak duże państwa europejskie rozliczają trudną przeszłość. Można ją oglądać w Berlinie do 11 kwietnia 2027 roku.

Źródło: DW – „Controversial kinship: From colonial rule to the Holocaust?”